Kamerun'un Kamu Parası Nereden Sızıyor: Gümrük, AB Ticaret Anlaşması ve Daralan Vergi Tabanı

Eugène Nyambal, Fauteuil Rouge TV röportajında, 28 Eylül 2026 (Fransızca). Aşağıdaki alıntılar bu röportajdan alınmıştır.

Kamerun gümrük idaresi 2025'te 1.155 milyar FCFA topladı. Fildişi Sahili'ninki ise 3.452 milyar. İki ülkenin nüfusu birbirine yakın, ancak biri sınırlarında üç kat fazla gelir elde ediyor. Eski Dünya Bankası misyon şefi ve IMF İcra Kurulu'nun Afrika ülkeleri adına eski üyesi Eugène Nyambal'a göre bu fark, daha geniş bir sorunun en belirgin belirtisi: Kamerun, ekonomisinin sağlayabileceği parayı toplamıyor ve topladığının büyük kısmını da kötü harcıyor. Fauteuil Rouge TV'ye verdiği uzun bir röportajda, kendi görüşüne göre kamu parasının nereden sızdığını tek tek ele aldı.

Onun teşhisine ayırdığımız dizinin ikinci yazısı olan bu makale, gelir tarafına odaklanıyor: vergi tabanı, gümrük, Avrupa Birliği ile ticaret anlaşması, ithalatın denetimi ve madencilik sektörü.

Sürekli daralan bir vergi tabanı

Nyambal işe vergi idaresiyle değil, vergilendirdiği ekonomiyle başlıyor. Ona göre birincil sektör artık ülkeyi beslemiyor: Kamerun yediklerinin büyük bölümünü ithal ediyor ve nakit ürün üretimi Fildişi Sahili'nin gerisinde kalıyor. Sanayi, onun ifadesiyle, büyük ölçüde çökmüş durumda. Hizmet sektörüne ise çok az vergi ödeyen ya da hiç ödemeyen kayıt dışı ekonomi hâkim.

Sonuç, tüm yükü taşıyan dar bir taban. Aynı kayıtlı şirketler tekrar tekrar vergilendiriliyor ve, onun söylediğine göre, bunların birçoğu sonunda batıyor, yatırımı ya da işe alımı durduruyor. Her başarısızlık tabanı daha da daraltıyor, bu da vergi idaresini geride kalanları daha fazla sıkıştırmaya itiyor.

Gümrük: Fildişi Sahili'nin getirisinin üçte biri

Nyambal'ın en sert olduğu konu bu.

« La gestion douanière du Cameroun, elle est catastrophique. »

“Kamerun'un gümrük yönetimi felaket durumda.” (bizim çevirimiz)

— Eugène Nyambal, IMF İcra Kurulu eski üyesi. Fauteuil Rouge TV, 28 Eylül 2026

Röportajda Kamerun'un gümrük gelirlerini yaklaşık 1.100 milyar FCFA, Fildişi Sahili'ninkini ise yaklaşık 3.000 milyar olarak verdi. Yayımlanan rakamlar büyüklük sırasını doğruluyor, hatta savını güçlendiriyor. Kamerun gümrüğü 2025'te 1.155 milyar FCFA açıkladı; bu, 2024'teki 1.055,9 milyarın üzerinde ve hedefin biraz üstünde. Fildişi Sahili gümrüğü aynı yıl için 3.451,8 milyar FCFA ile rekor açıkladı. Nyambal ayrıca Kamerun'u, yaklaşık 780 milyar olarak verdiği Togo ile karşılaştırdı; bu rakamı doğrulayamadık, bu nedenle aşağıdaki grafikte yer almıyor.

Karşılaştırma kusursuz değil. Fildişi Sahili daha büyük ve daha çeşitlendirilmiş bir ekonomiye ve daha geniş bir liman hinterlandına sahip. Ancak fark, yalnızca bu farklılıklarla açıklanamayacak kadar büyük ve Nyambal'ın sürekli geri döndüğü soruya işaret ediyor: gemi ile Hazine arasında ne kadar kayboluyor?

AB ticaret anlaşması: gümrük vergileri indirildi, ama yalnızca burada

Nyambal'a göre cevabın bir kısmı Brüksel'de yatıyor. Kamerun, Ocak 2009'da Avrupa Birliği ile Geçici Ekonomik Ortaklık Anlaşması (EOA) imzaladı. Anlaşmayı Ağustos 2014'ten beri geçici olarak uyguluyor ve Ağustos 2016'da Avrupa mallarına yönelik gümrük vergilerini kaldırmaya başladı. Anlaşmayı uygulayan tek Orta Afrika ülkesi olmayı sürdürüyor; CEMAC'taki komşuları onu izlemedi.

Nyambal, Cumhurbaşkanı Paul Biya'ya imzalamaması için açık mektup yazdığını söylüyor ve anlaşmanın devlete, çok ihtiyaç duyduğu gelirleri kaybettirdiğini savunuyor. İtirazı aritmetik kadar hakkaniyetle de ilgili:

« Quelqu'un qui produit à Barcelone, à Paris… ne paie pas les droits de douane au Cameroun, et le petit commerçant… à Maroua, à Douala, on le pourchasse partout pour payer les impôts. »

“Barselona'da ya da Paris'te üretim yapan biri Kamerun'da gümrük vergisi ödemiyor; Maroua'daki ya da Douala'daki küçük esnaf ise vergi ödesin diye her yerde kovalanıyor.” (bizim çevirimiz)

— Eugène Nyambal. Fauteuil Rouge TV, 28 Eylül 2026

Anlaşmanın destekçileri, daha ucuz Avrupa girdilerinin yerel üreticilere yardımcı olduğunu ve anlaşmanın Kamerun'un AB pazarına gümrüksüz erişimini güvence altına aldığını savunuyor. Ancak mali ödünleşim gerçek: Kaldırılan her tarife kalemi, başka bir yerden, genellikle aynı dar iç tabandan bulunması gereken bir gelir anlamına geliyor.

SGS denetim sözleşmesi

Nyambal, yük denetiminin dış kaynağa verilmesini de hedef alıyor. İsviçreli SGS grubu, Mart 2015 tarihli bir sözleşme kapsamında Douala limanında malların taranmasını yürütüyor. Nyambal bu tür sözleşmelerin mantığını içeriden gördüğünü söylüyor: SGS tipi denetim, 1990'larda yapısal uyum döneminde, Afrika gümrük idarelerinin yozlaşmış olduğu gerekçesiyle Afrika'ya geri döndü. Fildişi Sahili ve diğer ülkelerin o zamandan beri benzer düzenlemelere son verdiğini belirtiyor.

Röportajda sözleşmenin ülkeye “ayda 20 milyar” mal olduğunu söyledi. Yayımlanan rakamlar bu tutarı desteklemiyor. Bu yılın başlarında sözleşmeyle ilgili haberler, SGS'nin gelirini 2025 yılının tamamı için 19,35 milyar FCFA olarak verdi; devletin payı 2,1 milyar, toplam tarama geliri ise yaklaşık 148 milyar olarak tahmin ediliyordu. Dolayısıyla verdiği aylık rakamın aslında yıllık bir rakam olduğu anlaşılıyor. Ayrıca yaklaşık 8 milyar FCFA'lık bir ilk yatırımdan söz etti; bunu doğrulayamadık. Sözleşme, gelir paylaşımı nedeniyle kamuoyunda tartışma konusu oldu; Başbakan Ocak 2026'da sözleşmenin sürdürülmesini emretti. Bu rakamları bildirildiği şekliyle sunuyoruz ve bu rakamlar onun sözleşmeye ilişkin nitelendirmesini tartışmalı kılıyor.

Cep telefonlarına yönelik yeni gümrük vergisi hakkında da benzer bir değerlendirme yaptı ve bunu 5 ila 6 milyar FCFA olarak tahmin etti. Mart 2026'da başlatılan reformun resmî hedefi çok daha yüksek: önceki 1,3 milyara karşılık yılda en az 25 milyar FCFA; telefonların engellenmesi yoluyla uygulanması ise Mayıs'ta donduruldu.

Altın, demir ve petrol: madencilik sızıntısı

Gümrüğün ötesinde Nyambal yeraltı kaynaklarına dikkat çekiyor. Ona göre altın ülkeyi Dubai'ye doğru terk ediyor; Mbalam'daki demir cevheri ve kobalt yatakları işletilmeden duruyor; petrol ve gaz sektörü ise, onun ifadesiyle, “çok kötü durumda”.

Altın konusunda veriler çarpıcı. Kamerun'un Madencilik Sektöründe Şeffaflık Girişimi (EITI) kapsamındaki 2023 raporu, resmî ihracat beyanlarını ticaret ortaklarının kaydettiği ithalatla karşılaştırdı. Kamerun 22,3 kilogram altın ihracatı beyan etti. Ortakları ise Kamerun'dan gelen 15,2 ton kaydetti; bunun %90'ından fazlası Birleşik Arap Emirlikleri'ndeydi. 2022'de fark, beyan edilen 47,9 kg'a karşılık kaydedilen 4,8 tondu. Kesin mekanizma ne olursa olsun, bu ticaretin neredeyse hiçbiri vergilendirilebileceği resmî kanallardan geçmiyor ve yetkililer o zamandan beri altın kaçakçılığına karşı önlemler açıkladı.

Harcama tarafı: pahalıya mal olan büyük bir devlet

Gelir, Nyambal'ın teşhisinin yalnızca yarısı. Harcamalarda en tepeden başlıyor. Kamerun hükümetinin devlet bakanları, bakanlar, bakan yardımcıları ve devlet sekreterleri dahil 63 üyesi var. Mayıs 2026'da kurulan Benin hükümetinin ise 24 ila 25 üyesi bulunuyor. Nyambal, Kamerun hükümetini yaklaşık 20 üyeye indirmek istiyor.

Ardından kamu iktisadi teşebbüslerine dönüyor. Başka yerlerde kamu şirketlerinin devlete temettü ödediğini savunuyor; Kamerun'da ise, onun söylediğine göre, “yılda yaklaşık 800 milyarlık” borç üretiyorlar. Bu rakam ona ait ve doğrulayamadık. Bulabildiğimiz tek güncel çalışma, Haziran 2026'da yayımlanmış olup 89 kamu kuruluşu için 2022'deki net zararı yaklaşık 40 milyar FCFA olarak tahmin ediyordu; bununla birlikte rafineri şirketi SONARA gibi şirketlerin yükümlülükleri yıllık zararlarından çok daha büyük.

Üçüncü hedefi kamu ihaleleri. Sözleşmelerin çoğunun, rekabetçi ihale yapılmadan doğrudan anlaşmayla, yani “de gré à gré” verildiğini ve altyapının başka yerlere göre çok daha pahalıya mal olduğunu söylüyor. Basına yansıyan Dünya Bankası çalışmaları, Kamerun'daki bazı yol projelerinin Afrika'daki benzer projelerden iki ila altı kat daha pahalı olduğunu ortaya koydu. Önerdiği çözüm, kamu ihalelerinin bir bölümünü küçük ve orta ölçekli işletmelere ayıracak bir Kamerun “small business act”i.

Son olarak, memurların benzer ülkelerdeki meslektaşlarının kazandığının kabaca yarısını kazandığını, bunun da kendi anlatımına göre üç kez yapılan ve hiç telafi edilmeyen maaş kesintilerinden sonra gerçekleştiğini söylüyor. Kayıtlar, 1993'te iki kesinti yapıldığını, ardından 1994'te CFA frangının devalüe edildiğini ve o zamandan beri yalnızca kısmi artışlar olduğunu gösteriyor. Kötü ödenen ve bilgisayar sistemlerine geçmemiş bir idarenin, diye uyarıyor, “une passoire”, yani bir kevgir hâline geldiğini.

« Le Cameroun est devenu une espèce de comptoir qui profite à tout le monde, sauf aux Camerounais. »

“Kamerun, Kamerunlular hariç herkesin yararlandığı bir tür ticaret karakoluna dönüştü.” (bizim çevirimiz)

— Eugène Nyambal. Fauteuil Rouge TV, 28 Eylül 2026

Yatırımcılar ve şirketler için anlamı

Kayıtlı sektör üzerindeki vergi baskısı muhtemelen yüksek kalacak. 15.000 milyar FCFA'yı aşan borç stoku ve görüşülmekte olan yeni bir IMF programıyla devletin gelire ihtiyacı var. Kayıt dışı ekonomi ve madencilik ihracatı büyük ölçüde ağın dışında kaldığı sürece yük kayıtlı şirketlerin omzuna biniyor. Şirketler daha fazla denetim, yeni harçlar ve telekomünikasyon, şans oyunları, bira ve çimento sektörlerinde halihazırda uygulamaya konan türden gerçek zamanlı tahsilat sistemleri için bütçe ayırmalı.

İthalatçılar gümrüğü ve EOA'yı yakından izlemeli. EOA kapsamındaki tarife indirimi birçok Avrupa girdisindeki vergileri düşürüyor; bu da AB menşeini belgeleyebilen ithalatçılara yarıyor. Aynı zamanda, benzerleriyle arasındaki farkı kapatma baskısı altındaki bir gümrük idaresinin kıymet kontrollerini, taramayı ve telefon ile elektronik denetimlerini sıkılaştırması muhtemel. Mevzuata uyum ve iyi belgeleme daha az değil, daha fazla önem taşıyacak.

İzlenmesi gereken reform sinyalleri:

• SGS tarama sözleşmesinin akıbeti ve denetimi yeniden kurum içine alma yönündeki her adım;
• altın izlenebilirliği önlemleri ve beyan edilen ihracatın ortakların ithalatıyla örtüşmeye başlayıp başlamadığı;
• yeni bir IMF programına bağlanan koşullar, özellikle gelirler, birikmiş borçlar ve kamu iktisadi teşebbüsleri konusunda;
• hükümetin küçültülmesi ya da zarar eden kamu şirketlerinin yeniden yapılandırılması yönündeki her adım;
• daha fazla rekabetçi ihale ve bugün girilmesi zor bir pazarı açacak olası bir KOBİ kotası dahil olmak üzere kamu ihale reformu.

Sonuç

Nyambal'ın öne sürdüğü her rakam incelemeye dayanmıyor: SGS sözleşmesine ilişkin rakamı bir yılı bir ayla karıştırıyor, telefon vergisi tahmini resmî hedefin çok altında ve kamu şirketlerinin zararlarına ilişkin tahmini mevcut tek çalışmanın çok üzerinde. Ancak argümanının özü verilerle sınandığında ayakta kalıyor. Kamerun'un gümrük getirisi Fildişi Sahili'ninkinin üçte biri; AB ticaret anlaşmasını uygulayan bölgesindeki tek ülke; ve altınının tonlarcası yurt dışında kaydedilirken yurt içinde yalnızca birkaç kilogram beyan ediliyor. Hanelerden ve kayıtlı şirketlerden daha fazlasını istemeden önce, diye savunuyor, devletin bu sızıntıları kapatması gerekir. Bunu yapıp yapmayacağı, Kamerun'un kamu maliyesini ve iş ortamını yıllarca şekillendirecek.

Kaynaklar: Eugène Nyambal ile röportaj, Fauteuil Rouge TV, 28 Eylül 2026; Kamerun 2025 gümrük gelirleri (EcoMatin); Fildişi Sahili 2025 gümrük gelirleri (Koaci); Avrupa Komisyonu, AB–Orta Afrika EOA; SGS sözleşmesi (Investir au Cameroun); telefon vergisi (Investir au Cameroun); EITI, Kamerun'un altın açığı; hükümetin büyüklüğü (Camer.be, Burkina24); kamu şirketleri (News du Camer); yol maliyetleri (Agence Ecofin). Görüş bildiren ifadeler röportaj verene aittir.

English · Français · Deutsch · Türkçe · Русский · 中文 · العربية